Г.Сайндүү: ААН-үүдийн шинэ сонголт – Комплаенс бол өрсөлдөх чадвар
2026-03-05 - 01:07
Монгол–Хятадын худалдаа ба юанийн төлбөр тооцооны төв байр суурь Монгол Улсын гадаад худалдааны дийлэнх нь урд хөрш Хятадтай хамааралтай байгааг статистик харуулж байна. 2024 оны байдлаар нийт экспортын 91.3 хувийг Хятад улс руу гаргаж, импортын 40 орчим хувийг Хятадаас авсан нь БНХАУ Монголын хамгийн том худалдааны түнш хэвээр буйг гэрчилнэ. Ийнхүү худалдааны урсгалын төв нь нэг улсад төвлөрөхийн хэрээр юань дээр суурилсан хил дамнасан төлбөр тооцоо бизнесийн өдөр тутмын зайлшгүй хэрэгцээ болсоор байна. Энэхүү хандлага нь юанийн гуйвуулгын найдвартай дэд бүтцийг бий болгох, ашиглах шаардлагыг өмнөхөөсөө илүү чухал болгож байна. Хятадтай хийх төлбөр тооцоонд олон жилийн турш Монголын бизнесүүд ам.доллар зэрэг гуравдагч валют ашиглах, эсвэл албан бус “хар сувгаар” мөнгө шилжүүлэх зэрэг арга замуудыг ашиглаж иржээ. Гэвч албан бус сувгууд нь эрсдэл, тодорхойгүй байдал дагуулдаг. Тухайлбал, хууль ёсны бусаар буюу хувь хүний дансаар юань шилжүүлэх сүлжээ нэлээд удаан оршин тогтнож, мөнгө үнэндээ хил албан ёсоор нэвтрэхгүй, хоёр талдаа дүн балансладаг хар арга Монголд түгээмэл байв. Ийм арга зам нь түр зуурын хэрэгцээг шийдэх ч албан ёсны санхүүгийн баримт, нотлох бүртгэлгүй тул компаниуд, ялангуяа жижиг, дунд бизнес эрхлэгчдэд гааль татварын бичиг баримтаа бүрдүүлэхэд хүндрэл учруулж иржээ. Энэ нөхцөл байдал нь цаашлаад бизнесүүдийн эрх зүйн эрсдэл болоод санхүүгийн ил тод байдлыг алдагдуулах сул талтай. ЖДБ ба ил тод гуйвуулгын дэд бүтцийн шаардлага Монголын эдийн засагт жижиг, дунд бизнесүүд (ЖДБ) Хятадаас бараа, түүхий эд импортлох гол хөдөлгөгч хүч байдаг. Эдгээр ААН-үүд хууль ёсны, ил тод гуйвуулгын дэд бүтэцтэй байх нь бизнесийн тасралтгүй үйл ажиллагааны үндэс болж байна. Хууль бус сувгаар юань гуйвуулах нь ЖДБ-үүдийг албан ёсны НӨАТ-ын баримт, санхүүгийн баримтгүй болгож, улмаар татвар, гаалийн бүртгэлтэй холбоотой асуудалд оруулдаг. Тиймээс санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлэгчид ч харилцагчдадаа шаардлагатай бүхий л баримтыг бүрдүүлж, ил тод гүйлгээ хийхийн ашиг тус, эрсдэлийн хамгаалалтыг ойлгуулах хэрэгтэй байгааг салбарын мэргэжилтнүүд онцолдог. “Харилцагчдыг веб системд гүйлгээгээ бүрэн шивж, шаардлагатай бичиг баримтыг бүрэн бүрдүүлж өгөх нь өөрсдөд нь ямар ашигтай, ямар эрсдэлээс хамгаалахыг ойлгуулах нь бид бүхний том, чухал ажил болж байна” гэж Сайн Трансфер ББСБ-ын гүйцэтгэх захирал Г.Сайндүү онцолсон юм. Энэ нь эцсийн дүндээ жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд санхүүгийн сахилга бат, гэрчилгээтэй хууль ёсны гүйлгээ хийх соёлыг төлөвшүүлэхэд чухал алхам болж байна. Олон улсын жишгээр үзвэл, хил дамнасан мөнгөн гуйвуулга, төлбөр тооцооны салбарт зардал өндөр, удаан хугацаа шаарддаг, хүртээмж хязгаарлагдмал, ил тод байдал хангалтгүй гэсэн дөрвөн гол сорилт тулгарсаар ирснийг Санхүүгийн Тогтвортой Байдлын Зөвлөл (FSB) онцолсон байдаг. Тиймээс G20-ийн хүрээнд хэрэгжүүлж буй замын зураглал нь эдгээр сорилтыг шийдвэрлэж, төлбөрийн үйлчилгээг хямд, хурдан, хүртээмжтэй, ил тод болгох зорилготой юм . Монголын хувьд ч энэхүү чиг хандлагад нийцүүлэн гадаад гуйвуулгын үйлчилгээг сайжруулах, үндэсний бизнесүүдээ дэлхийн зах зээлтэй холбох ажиллагаанд комплаенсын дэд бүтэц чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Саарал жагсаалтын сургамж ба комплаенсын шинэ шаардлага Монгол Улс сүүлийн арван жилд хоёр удаа олон улсын саарал жагсаалтад орж байсан нь санхүүгийн байгууллагууд болон бизнес эрхлэгчдэд том сургамж өгсөн. 2013 онд анх саарал жагсаалтад орж 2014 онд гарсан бол 2019 онд дахин ороод 2020 онд гарч байв. Одоо 2027 онд дахин үнэлгээ хийгдэх товтой бөгөөд тэр үед мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх ажил хангалтгүй байвал эрсдэл дахин нүүрлэхийг мэргэжилтнүүд сануулж байна. Саарал жагсаалтад орох нь шууд эдийн засгийн хориг арга хэмжээ дагуулаагүй ч санхүүгийн байгууллагуудын гадаад харилцаанд бодит хүндрэл учруулдаг. 2019 оны саарал жагсаалтын үеэр Монголын арилжааны хэд хэдэн банк АНУ дахь корреспондент дансаа хаалгаж, төлбөр тооцоогоо өөр сувгаар хийхээс аргагүйд хүрсэн. Үүний уршгаар нэг шилжүүлэг хийхэд Солонгос, Дани зэрэг дамжсан 3-4 банкны шимтгэл төлөх, олон давхар шалгалт туулах байдал үүссэн нь бизнесүүдэд зардлын нэмэлт дарамт болж байв. Тухайн үед “хэрэглэгч 1 доллар шилжүүлэхэд 3-4 банк дамжин шимтгэл төлж, гадаад валют орж ирэх өртөг нэмэгдэж байсан” гэж салбарынхан дурсдаг. Энэ нь эцсийн дүндээ барилгын хөрөнгө оруулалт, худалдаа, зээлийн хүү гээд олон түвшинд сөрөг нөлөөтэйг ойлгуулсан юм. Эдгээр туршлагын үр дүнд Монголын санхүүгийн байгууллагууд комплаенс буюу эрх зүйн нийцлийг хангах ажиллагааг улам чангатгаж эхэлсэн. Ялангуяа банкнуудын түвшинд олон улсын стандартыг нэвтрүүлэх, өөрийн дотоод хяналтыг сайжруулах ажил эрчимжив. 2019 онд саарал жагсаалтад орсны дараахнаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны зүгээс банк бус санхүүгийн байгууллагуудад чиглэсэн комплаенсын мэргэшсэн зөвлөмж, гарын авлагагүй байсныг богино хугацаанд нөхөж, сүүлийн 5 жилд зохицуулалт, сургалт, зөвлөгөөний орчин бүрдсэн. Үүний нэг илрэл нь Монголын комплаенсын холбоо байгуулагдаж, салбар хоорондын мэдлэг, мэдээлэл солилцоо сайжирсан явдал юм. Гэхдээ энэ нь зөвхөн эхлэл бөгөөд хууль, дүрэм нь цаасан дээр бичигдээд зогсохгүй бодит хэрэгжилт, байгууллагын соёл болгон нутагшуулах нь чухал хэвээр байна. Сайн Трансфер: Албан бус суваг биш, ААН-дийн хамгаалалт Монголын мөнгөн гуйвуулгын салбарт Сайн Трансфер ББСБ нь комплаенсын ач холбогдлыг өөрийн үйл ажиллагаагаар харуулж буй нэгэн жишээ юм. Гэвч үйл ажиллагааныхаа эхэн үед бусдын адил Хятадын талд албан ёсны суваггүйн улмаас хувь хүний дансаар мөнгө хүргэдэг “саарал” горимд ажиллах шаардлагатай тулгарсан байна. Сайн Трансфер албан ёсны сувгийг хайж, Хятадын талд тусгай зөвшөөрөлтэй төлбөрийн системүүдтэй холбогдохоор хэдэн жилийн турш чармайлт гаргажээ. Энэхүү эрэл хайгуул амжилттай болж, сүүлийн хоёр жилд Хятадын талын 2 лицензтэй төлбөрийн системтэй шууд интеграц хийж, бүрэн хууль ёсны юанийн гуйвуулгын үйлчилгээ нэвтрүүлээд байна. Үүний үр дүнд хууль бус ченжийн зах зээл огцом буурч, олон жил хөөцөлдсөн ажлынхаа үр шимийг хүртэж эхэлснээ тус компани мэдээлсэн юм. Сайн Трансферийн энэ шилжилт нь комплаенсийг бизнесийн загварын төвд байршуулснаар ямар үр дүнд хүрч болдгийг харуулж байна. Албан ёсны сувагтай болсноор хэрэглэгчдэдээ бүрэн нотлох баримттай гүйлгээ хийх боломжийг олгож, хууль ёсны дагуу юань шилжүүлэх шинэ стандартыг тогтоосон юм. Тухайлбал, гааль болон татварын байгууллагад шаардлагатай падаан, e-barimt-ыг гүйлгээ бүрд өгч, харилцагчийн эрсдэлийг бууруулсан байна. Мөн БНХАУ-ын лиценз бүхий төлбөрийн сүлжээнд холбогдсоноор гүйлгээний хурдац, найдвартай байдал нэмэгдэж, дундын зууч банкуудын шимтгэлийн давхардуулал арилсан нь ЖДБ-үүдийн цаг, мөнгийг хэмнэх бодит үр дүн болжээ. Өнөөдөр Сайн Трансфер ББСБ нь Монгол дахь юанийн албан ёсны гуйвуулгын зах зээлд тэргүүлэх байр суурьтай болсон байна. 2023 оны гүйцэтгэлээр нийт 40 сая ам.долларын гүйлгээг амжилттай гүйцэтгэж, энэ сегментийн нийт шимтгэлийн орлогын 65.3 хувийг дангаараа бүрдүүлсэн нь уг үйлчилгээний зах зээлийн 60 гаруй хувийг эзэлж буйг харуулна. Энэ нь зөвхөн дотоодын санхүүгийн салбарт бус, олон улсын хэмжээнд ч анхаарал татахуйц үзүүлэлт юм. Юанийн гуйвуулгын CIPS зэрэг системд холбогдох, хөрш орныхоо хаалттай зах зээлтэй шууд харилцахад тулгардаг саадыг гэтлэн гарахад мэдээллийн технологи, олон улсын хамтын ажиллагаа чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Тухайлбал, Сайн Трансфер нь Хятадын 3 лицензтэй төлбөрийн системийг өөрийн вебсайт, дотоод санхүүгийн програмтайгаа API холболтоор бүрэн уялдуулж, гүйлгээний хяналт шалгалтыг өөр дээрээ төвлөрүүлэн автоматжуулалтыг өндөр түвшинд хүргэсэн . Ингэснээр цаашид хүн хүчний оролцоог багасгаж, илүү их хэмжээгээр гүйлгээ боловсруулах чадварлаг дэд бүтэц бүрдсэн аж. Сайн Трансферийн туршлагаас харахад, комплаенс нь тухайн байгууллагын ялгарах гол давуу тал болж чаджээ. Энэ нь нэг талаас хууль дүрмийг сахин биелүүлэх үүрэг боловч нөгөө талаас хэрэглэгч, түншүүдийн итгэлийг олж, зах зээлд манлайлах боломж өгдөг стратегийн хэрэгсэл болсныг тус байгууллагын амжилт харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл, комплаенсыг бизнесийн соёл болгосноор өрсөлдөөний шинэ шатанд гарах боломж бүрдэж байгааг Г.Сайндүү захирал илэрхийлжээ. Дүгнэлт Комплаенс, ил тод байдлыг эрхэмлэсэн санхүүгийн шийдлүүд нь Монголын бизнесүүдийн шинэ сонголт болж байна. Ялангуяа Хятадтай хийх төлбөр тооцооны голлох хувийг бүрдүүлдэг өнөөгийн нөхцөлд хууль ёсны, найдвартай гуйвуулгын систем нь нэг удаагийн зардал биш, харин тогтвортой өсөлтийн хөрс суурь юм. Дэлхийн чиг хандлагаас харахад ч хил дамнасан төлбөрийн салбарт хурд, өртөг, хүртээмж, ил тод байдлыг сайжруулах замаар худалдаа, хөгжлийг дэмжих зорилт тавигдаж байна. Монголын санхүүгийн сектор энэ зорилтод хувь нэмрээ оруулахын тулд комплаенсыг өрсөлдөх чадвар болгох шилжилтийг эхлүүлсэн бөгөөд үүний нэг бодит жишээ нь Сайн Трансферийн хувиршгүй байр суурь, амжилт юм. Цаашид ч бизнесүүд комплаенсийг хойноос түлхдэг дарамт бус, урагш хөтлөгч давуу тал хэмээн харах хандлага түгэн дэлгэрэх нь Монголын эдийн засгийн дархлааг бэхжүүлэх стратегийн алхам болж өрнөх биз ээ.